नेपालबाट रोजगारीको खोजीमा लाखौं युवा विदेशिने गरेका छन्। तीमध्ये अधिकांश भारततर्फ आकर्षित हुने गर्छन्, मुख्यतः खुला सिमाना र तुलनात्मक सहज पहुँचका कारण। तर भारत पुगेपछि धेरै नेपाली युवाहरूको जीवन सपनाभन्दा पीडा र संघर्षले भरिएको हुन्छ।
भारतमा रहेका नेपाली श्रमिकहरूको प्रमुख समस्या
१. सपना र बाध्यताको द्वन्द्व
धेरै नेपाली युवा परिवारको आर्थिक अवस्था सुधार्ने, ऋण तिर्ने र भविष्य सुरक्षित बनाउने लक्ष्यसहित भारत जान्छन्। तर त्यहाँ पुगेपछि उनीहरू श्रम शोषण, न्यून पारिश्रमिक र असुरक्षित वातावरणको शिकार बन्छन्, जसले गर्दा सपना बाध्यतामा रूपान्तरण हुन्छ।
२. कम ज्याला र श्रम शोषण
नेपाली श्रमिकहरूलाई भारतीय सहकर्मीको तुलनामा कम तलब दिइन्छ। ओभरटाइमको भुक्तानी नपाउने, न्यूनतम तलब पनि नदिने र कुनै पनि बेला कामबाट हटाउने जस्ता समस्या आम छन्। होटल, रेस्टुरेन्ट, निर्माण कार्य, सुरक्षा गार्ड र घरेलु श्रमिकका रूपमा कार्यरत नेपालीहरू बढी प्रभावित हुन्छन्।
३. असुरक्षित कार्यस्थल
धेरै नेपालीले जोखिमयुक्त काम गर्नुपर्छ, जसमा सुरक्षाका न्यूनतम उपायसमेत अपनाइँदैनन्। फलस्वरूप दुर्घटना र गम्भीर चोटपटक लाग्ने सम्भावना बढ्छ।
४. सामाजिक र मानसिक असर
देश–परिवारबाट टाढा रहनु, नयाँ संस्कृतिमा घुलमिल हुन गाह्रो हुनु, भविष्यको अनिश्चितता, चाडपर्वमा घर जान नपाउनु र आफ्ना आफन्त बिरामी हुँदा सँगै नहुनुजस्ता कारणले धेरै श्रमिक मानसिक तनाव, एक्लोपन र डिप्रेसनमा पर्छन्।
५. कानुनी सुरक्षाको अभाव
नेपाल र भारतबीच श्रमिक सुरक्षासम्बन्धी कुनै औपचारिक श्रम सम्झौता नरहेकाले नेपाली कामदारहरू कानुनी रूपमै असुरक्षित रहन्छन्। शोषकहरूले त्यसैको फाइदा उठाउने गरेका छन्।
६. भाषा र सांस्कृतिक चुनौती
भारतका विभिन्न राज्यमा फरक भाषा र संस्कृति भएकाले नेपाली श्रमिकलाई नयाँ वातावरणमा समायोजन हुन कठिन हुन्छ। यसले सामाजिक अलगाव र मनोवैज्ञानिक असर पार्छ।
७. मानव बेचबिखनको जोखिम
रोजगारीको झूटो प्रलोभनमा परेर भारत पुर्याइएपछि श्रमिकलाई बन्धक बनाउने वा बेचबिखन गर्ने घटनाहरू बेलाबेलामा बाहिर आउने गरेका छन्।
सम्भावित समाधानहरू
नेपाल सरकारका लागि:
स्वदेशमै रोजगारी सिर्जना गर्न कृषि, पूर्वाधार, साना तथा मझौला उद्योग, र पर्यटन क्षेत्रलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
सीपमूलक तालिम कार्यक्रमहरू मार्फत युवालाई रोजगारीमा प्रतिस्पर्धी बनाउने योजना सञ्चालन गर्नुपर्छ।
स्वरोजगार तथा उद्यमशीलता प्रवर्द्धन गर्न सहुलियतपूर्ण ऋण, प्राविधिक सहयोग तथा बजार पहुँच उपलब्ध गराउनुपर्छ।
भारतसँग श्रम सम्झौता गरी नेपाली श्रमिकका हक र सुरक्षाको ग्यारेन्टी सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
विदेशिनेहरूलाई कानुनी परामर्श, श्रम अधिकार र आप्रवासनबारे पूर्ण जानकारी उपलब्ध गराउने संयन्त्र विकास गर्नुपर्छ।
भारत सरकारका लागि:
नेपाली श्रमिकलाई भारतीय श्रमिकसरह व्यवहार गर्नुपर्छ।
श्रम कानुनको प्रभावकारी कार्यान्वयन गरी श्रम शोषण रोक्नुपर्छ।
सामाजिक सुरक्षा प्रणालीमा नेपाली श्रमिकको पनि पहुँच सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
उजुरी र सहयोग संयन्त्र सजिलो र प्रभावकारी बनाउनुपर्छ।
सामुदायिक र गैरसरकारी संस्थाहरूको भूमिका:
श्रमिकको अधिकारको वकालत, कानुनी सहायता, मानव बेचबिखनविरुद्ध रक्षा, र आपतकालीन उद्धार कार्यमा नेपाल तथा भारतका संस्थाहरूले सक्रिय भूमिका खेल्नुपर्छ।
– सुशील ओखेडा
उनी बित्थडचिर प्रवासी दलित एकता समाज भारत का:- प्रवक्ता,
सामाजिक न्यायका लागि दलित महा अभियान भारत का केन्द्रीय सचिव, तथा ज्वलन्त स्मृति क्लब भारतका सह सचिव को जिम्मेवारी सम्हालिरहेका छन् ।
