नेपालीहरूको महान् पर्व बडा दशैंको चौथो दिन आज देशभर शक्तिपीठ, देवी मन्दिर तथा घर–घरका पूजाकोठामा देवी भवानी कुष्माण्डा माताको पूजा आराधना भइरहेको छ।
कुष्माण्डा मातालाई शुभकर्म थालनी र सृष्टिको प्रतीकका रूपमा पूजा गरिन्छ। ग्रन्थअनुसार त्रिविध तापलाई उदरमा धारण गरी संसारको सृष्टि गर्ने शक्तिका रूपमा देवीको आविर्भाव भएको उल्लेख छ। उष्णता र शीतलतालाई सन्तुलनमा राखी सृष्टि सञ्चालन गर्ने क्षमता उनीसंग रहेको मानिन्छ।
शास्त्रमा कुष्माण्डा देवीलाई उष्ण र शीत रक्तसमूहका प्राणीहरूको सृष्टिकर्ता माता भनिएको छ। देवीको वदन वर्ण वैजनी छ भने उनी सिंहमा आरूढ भएकी छन्। उनका हातमा रक्तपूर्ण दुई घडा रहेका छन्।
देवीभागवत् ग्रन्थमा कुष्माण्डा माताले ब्रह्माण्डको सृष्टि गरी पृथ्वी रचनाका लागि सूर्य भगवानलाई तापशक्ति प्रदान गरेको र अन्य ग्रहसहित सम्पूर्ण सौरमण्डलको रचना गरेको उल्लेख छ।
कुष्माण्डाको लौकिक अर्थ कुभिण्डो हो। उष्ण हावापानीमा हुर्किने तर भित्री गुण शीतप्रद हुने यो फललाई देवीको प्रतीक मानिन्छ। दशैंमा कुभिण्डाको पूजाआजा गर्ने र शक्तिपीठ तथा देवी मन्दिरहरूमा विधिपूर्वक पूजा गरी बलि चढाउने परम्परा रहेको छ।
