परिचय: लोकतान्त्रिक शासन प्रणालीमा विधायिका राज्यको मेरुदण्ड मानिन्छ। नेपालको सन्दर्भमा प्रतिनिधि सभा नीतिनिर्माण, कानुन निर्माण र कार्यपालिकामाथि निगरानी गर्ने सबैभन्दा महत्वपूर्ण संस्था हो। त्यसैले प्रतिनिधि सभाको सदस्य (सांसद) बन्नु केवल राजनीतिक पद प्राप्त गर्नु मात्र होइन, यो गहिरो संवैधानिक, नैतिक र बौद्धिक जिम्मेवारी वहन गर्नु हो। तर पछिल्ला वर्षहरूमा सांसद चयन प्रक्रियाप्रति उठिरहेका प्रश्नहरूले यो पदको गरिमा क्रमशः कमजोर बन्दै गएको संकेत गर्छन्।
सैद्धान्तिक पृष्ठभूमि
राजनीतिक विश्लेषक प्रा. डा. सुरेन्द्र के. सी. का अनुसार लोकतन्त्रको गुणस्तर त्यसमा संलग्न नेतृत्वको बौद्धिक क्षमता, अनुभव र नैतिक धरातलसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित हुन्छ। उहाँको विश्लेषणमा “लोकतन्त्र केवल प्रक्रिया होइन, यो परिपक्व राजनीतिक संस्कृतिको परिणाम हो।” यदि प्रतिनिधि चयनमा योगदान, विचार र अनुभवभन्दा सस्तो लोकप्रियता, क्षणिक प्रचार र सतही छविलाई प्राथमिकता दिइयो भने लोकतान्त्रिक संस्था कमजोर हुनु स्वाभाविक हुन्छ।
सांसद पदको जिम्मेवारी र अपेक्षित योग्यता
सांसदबाट अपेक्षा गरिने भूमिका बहुआयामिक हुन्छ । संविधान र कानुनी संरचनाको ज्ञान सामाजिक, आर्थिक र सांस्कृतिक यथार्थको अनुभव नीति निर्माणमा विश्लेषणात्मक क्षमता दीर्घकालीन राष्ट्रिय हितका पक्षमा निर्णय गर्न सक्ने परिपक्वता तर व्यवहारमा यी आधारभूत योग्यताहरूलाई गौण बनाइँदै गएको देखिन्छ। राजनीतिक अभ्यास, जनतासँगको दीर्घकालीन सम्बन्ध र विषयगत विज्ञता बिना नै उच्च विधायिकामा प्रवेश गर्ने प्रवृत्तिले प्रतिनिधि सभालाई प्रभावकारी नीति निर्माणको थलोभन्दा पनि औपचारिक बहसको मञ्चमा सीमित गराउने खतरा बढाएको छ।
सस्तो लोकप्रियता र मिडिया-केन्द्रित राजनीति अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको मिडिया-केन्द्रित राजनीतिले सिर्जना गरेको विकृति हो। केही समयको प्रचार, देखावटी क्रियाकलाप र भावनात्मक अभिव्यक्तिलाई राजनीतिक योग्यता ठानिने प्रवृत्तिले दीर्घकालीन राजनीतिक संस्कारलाई कमजोर बनाएको छ। यस्तो अवस्थामा सांसद चयन प्रक्रिया मूल्य, विचार र अनुभवभन्दा छवि र प्रचारमा आधारित हुन जान्छ।
संस्थागत गरिमामाथिको प्रभाव
जब प्रतिनिधि सभामा अनुभवहीन र विषयगत रूपमा कमजोर उपस्थिति बढ्छ, तब त्यसको प्रत्यक्ष असर सदनको गरिमामा पर्छ। बहसको स्तर खस्किन्छ, नीतिगत निर्णयहरू सतही बन्छन् र संसद् जनआकांक्षा सम्बोधन गर्न असफल देखिन्छ। यसले अन्ततः लोकतान्त्रिक संस्थामाथि जनविश्वास घटाउने र राजनीतिक वितृष्णा बढाउने काम गर्छ।
सुधारको आवश्यकता
शैक्षिक र विश्लेषणात्मक दृष्टिले हेर्दा, सांसद चयन प्रक्रियामा गुणस्तरलाई प्राथमिकता दिनु अपरिहार्य देखिन्छ। प्रतिनिधि सभालाई राष्ट्रको “विवेकशील मञ्च” बनाउन अनुभवी, विज्ञ, राजनीतिक रूपमा परिपक्व र सामाजिक यथार्थ बुझेका व्यक्तिहरूको उपस्थिति आवश्यक छ। यसले मात्र सदनको गरिमा अभिवृद्धि गर्ने र दुरदर्शी नीतिनिर्माण सम्भव बनाउनेछ।
निष्कर्ष
प्रतिनिधि सभा सस्तो लोकप्रियता परीक्षण गर्ने स्थान होइन; यो राष्ट्रको भविष्य निर्माण गर्ने गम्भीर संस्था हो।, लोकतन्त्रको सबलता नेतृत्वको गुणस्तरमा निर्भर हुन्छ। त्यसैले सांसद चयन प्रक्रियालाई योगदान, विचार, अनुभव र योग्यता केन्द्रित बनाउनु आजको लोकतान्त्रिक आवश्यकता हो। यही बाटोले मात्र प्रतिनिधि सभाको गरिमा जोगिनुका साथै देशलाई परिपक्व र दूरदर्शी निर्णयतर्फ अगाडि बढाउन सकिन्छ
डा. प्रयाग राज जोशी
सह-प्राध्यापक, सुदुर पश्चिम विश्वविद्यालय कैलाली बहुमुखी क्याम्पस धनगढी कैलालि
