निर्वाचन आचारसंहिता र सञ्चार माध्यमको भूमिका

नेपालमा लोकतन्त्रको सबल अभ्यासका लागि निष्पक्ष, पारदर्शी र मर्यादित निर्वाचन अनिवार्य सर्त हो। यही उद्देश्यका लागि निर्वाचन आयोग ले प्रत्येक निर्वाचनअघि आचारसंहिता जारी गर्ने गर्दछ। निर्वाचन आचारसंहिता केवल राजनीतिक दल र उम्मेदवारका लागि मात्र होइन, सञ्चार माध्यम, सार्वजनिक पदाधिकारी, कर्मचारी, सुरक्षा निकाय र आम नागरिक सबैका लागि मार्गदर्शक दस्तावेज हो।
आचारसंहिताको मूल उद्देश्य
निर्वाचन आचारसंहिताको मुख्य उद्देश्य निर्वाचन प्रक्रियालाई स्वच्छ, स्वतन्त्र र भयमुक्त बनाउनु हो। यसले चुनावी प्रचार–प्रसारलाई मर्यादित र तथ्यपरक बनाउन, राज्य स्रोत–साधनको दुरुपयोग रोक्न तथा मतदातालाई प्रभाव पार्ने अवाञ्छित गतिविधि नियन्त्रण गर्न स्पष्ट मापदण्ड तोकेको हुन्छ।
सञ्चार माध्यमको जिम्मेवारी
सञ्चार क्षेत्र लोकतन्त्रको चौथो अंग मानिन्छ। विशेषगरी टेलिभिजनजस्ता प्रभावशाली माध्यमले जनमत निर्माणमा ठूलो भूमिका खेल्छन्। त्यसैले आचारसंहिताले सञ्चार माध्यमलाई सन्तुलित र निष्पक्ष समाचार सम्प्रेषण गर्न निर्देशित गरेको छ।
सबै उम्मेदवार र दललाई समान अवसर प्रदान गर्नु।
अपुष्ट, भ्रामक वा चरित्रहत्या गर्ने सामग्री प्रसारण नगर्नु।
निर्वाचन सम्बन्धी विज्ञापन र समाचारबीच स्पष्ट भिन्नता राख्नु।
घृणात्मक अभिव्यक्ति, साम्प्रदायिक उत्तेजना वा हिंसात्मक सन्देशलाई प्रसारण नगर्नु।
उम्मेदवार र दलका लागि प्रावधान
उम्मेदवार तथा राजनीतिक दलहरूले व्यक्तिगत आरोप–प्रत्यारोप, झुटा प्रचार, मतदाता प्रलोभन, जातीय वा धार्मिक भावना भड्काउने गतिविधि गर्न नपाइने व्यवस्था गरिएको छ। सार्वजनिक सम्पत्ति र सरकारी स्रोतको दुरुपयोग कडाइका साथ निषेध गरिएको छ।
सामाजिक सञ्जाल र नयाँ चुनौती
डिजिटल युगमा सामाजिक सञ्जालको प्रयोग तीव्र गतिमा बढेको छ। यसले सूचना प्रवाहलाई छिटो र व्यापक बनाएको छ तर गलत सूचना (मिसइन्फर्मेसन) र दुष्प्रचार (डिसइन्फर्मेसन) को जोखिम पनि बढाएको छ। त्यसैले सञ्चारकर्मी र मिडिया संस्थाले तथ्य जाँच (फ्याक्ट–चेक) लाई प्राथमिकता दिनु अपरिहार्य बनेको छ।
निष्कर्ष
निर्वाचन आचारसंहिता लोकतान्त्रिक संस्कारको प्रतिबिम्ब हो। यसको पालना केवल कानुनी दायित्व मात्र होइन, नैतिक जिम्मेवारी पनि हो। सञ्चार माध्यमले निष्पक्षता, सत्यता र सन्तुलनलाई आत्मसात् गर्दै मतदातालाई सही सूचना दिन सके मात्र निर्वाचन प्रक्रिया विश्वसनीय र मर्यादित बन्न सक्छ।
लोकतन्त्रको मजबुतीका लागि आचारसंहिताको पूर्ण कार्यान्वयन आजको आवश्यकता हो। सञ्चार क्षेत्र, राजनीतिक दल र नागरिक समाज सबैले आ–आफ्नो जिम्मेवारी बहन गरेमा मात्र स्वच्छ र विश्वसनीय निर्वाचन सम्भव हुनेछ।
– सह-सम्पादक
कामना टेलिभिजन परिवार