नेपालको समृद्ध सांस्कृतिक जगतमा वसन्त पञ्चमी एक विशिष्ट एवं गहन आध्यात्मिक महत्व बोकेको पर्व हो । माघ शुक्ल पञ्चमी का दिन उल्लासपूर्वक मनाइने यस दिव्य अवसरलाई श्रीपञ्चमी, सरस्वती जयन्ती, वा वाग्देवी व्रत का नामले समेत सम्बोधन गरिन्छ । मानव सभ्यताको उन्नति, चेतना र बौद्धिक प्रगतिको संवाहक मानिने विद्या, वाणी, बुद्धि एवं कलाकी अधिष्ठात्री देवी सरस्वती को महिमामय आराधना गरिने यस पावन पर्वमा विशेषतः विद्यार्थी, शिक्षक, साहित्यकार, संगीतकार, कलाकार तथा विद्वत्प्रेमी जनमानस श्रद्धा एवं भक्तिभावसहित संलग्न रहन्छन् । वसन्त पञ्चमी ज्ञानको ज्योतिस्वरूपा देवी सरस्वतीको दिव्य आराधनासँग सम्बन्धित छ । यस अवसरमा शैक्षिक संस्थानहरूमा सरस्वतीको दिव्य प्रतिमा वा तस्बिरलाई वैदिक विधिपूर्वक पूजन गरिन्छ । शास्त्रीय मान्यताअनुसार, सरस्वतीको कृपाले मूर्ख पण्डित, अबोध विद्वान, र असभ्य सभ्यतातर्फ उन्मुख हुन्छन्। यही कारणले गर्दा यस पावन दिन बालबालिकालाई विद्याध्यास (अक्षरारम्भ) गराउने परम्परा रही आएको छ।
विद्यार्थीहरू यस दिन बिहानै स्नान गरी शुद्ध, पवित्र, एवं सात्त्विक भाव सहित विद्या, बुद्धि, एवं विवेकको प्रतीकस्वरूप पुस्तक, कलम, एवं वीणाको पूजन गर्छन् । धार्मिक दृष्टिले जौ, तिल, सेताफूल, दही, र सुन्तला देवी सरस्वतीलाई अर्पण गर्ने विशेष प्रचलन रहिआएको छ ।
वसन्त पञ्चमी केवल हिन्दू धर्मावलम्बीहरूद्वारा मात्र मनाइने पर्व होइन। बौद्ध धर्ममा पनि सरस्वतीलाई बुद्धिज्ञान एवं प्रज्ञाको अधिष्ठात्री मानिन्छ। बौद्ध परम्परामा सरस्वतीलाई बोधिसत्व मञ्जुश्रीको अवतार मान्ने चलन रहेको पाइन्छ । यही कारणले नेपाल, तिब्बत, भुटान, चीन, जापान लगायतका बौद्ध परम्परामा विश्वास राख्ने देशहरूमा समेत सरस्वतीको पूजन बौद्धिक एवं आध्यात्मिक उत्थानको प्रतीक मानिन्छ ।
शास्त्रीय दृष्टिले वसन्त ऋतुलाई सम्पूर्ण ऋतुओंको राजा मानिन्छ । प्राचीन ग्रन्थहरू अनुसार, ऋतुराज वसन्तको आगमनलाई सम्मान गर्दै अन्य ऋतुले आफ्नो शक्तिको अंश प्रदान गरेपछि यस पर्वको प्रतिष्ठान भएको मान्यता छ ।
सरस्वतीलाई चार भुजा भएको स्वरूपमा चित्रण गरिन्छ । एक हातमा वीणा, जसले संगीत, साहित्य, कला, र सृजनशीलताको द्योतक दर्शाउँछ भने दोस्रो हातमा पुस्तक, जसले ज्ञान, शास्त्र, र विद्या प्रदायिनीको स्वरूपलाई प्रतिविम्बित गर्छ त्यस्तै तेस्रो हातमा स्फटिकमाला, जसले ध्यान, साधना, योग, र आध्यात्मिक शक्तिलाई निरूपित गर्छ र चौथो हात अभयमुद्रामा, जसले निर्भयता, आत्मविश्वास, र निश्चयताको भाव उत्पन्न गराउँछ।
जनविश्वासअनुसार, यस दिन देवी सरस्वती पृथ्वीमा अवतरित भई मानव जातिको जिब्रोमा आसीन रहन्छिन् र अध्ययन, संगीत, एवं साहित्यमा संलग्न प्रत्येक साधकलाई कृपादृष्टि प्रदान गर्छिन् ।
वर्षभरि विभिन्न पञ्चमी तिथिहरू मनाइन्छन्, तर चार विशेष पञ्चमीहरू मध्ये श्रीपञ्चमी अद्वितीय स्थानमा रहेको छ:
नाग पञ्चमी—सर्पहरूको आराधना
ऋषि पञ्चमी—सात ऋषिहरूको स्मरण
विवाह पञ्चमी—भगवान राम–सीताको विवाह
वसन्त पञ्चमी (श्रीपञ्चमी)—विद्या, बुद्धि, र वाणीकी देवी सरस्वतीको आराधना
शास्त्रीय दृष्टिले अन्य कुनै पञ्चमीमा ‘श्री’ शब्द प्रयोग हुँदैन, तर वसन्त पञ्चमीलाई ‘श्रीपञ्चमी’ भन्ने गरिन्छ। श्री शब्द ऐश्वर्य, तेज, ज्ञान, सुसंस्कार, र समृद्धिको प्रतीक हो ।
वसन्त पञ्चमी केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई शिक्षा, दर्शन, कला, र संस्कृति को अभ्युदयको पर्व हो । विद्यार्थीहरू, लेखक, वैज्ञानिक, अनुसन्धानकर्ता, संगीतकार, कलाकार तथा समस्त बौद्धिक समाजका लागि यो पर्व एक प्रेरणाको श्रोतस्वरूप रहेको छ ।
सत्य, न्याय, एवं विवेकका मार्गमा अघि बढ्न, सतत अध्ययन, अनुसन्धान र नवाचारमा समर्पित रहन, एवं सभ्य, सुसंस्कृत, र अनुशासित जीवनयापन गर्न वसन्त पञ्चमीको महाशक्ति सदैव प्रेरक रहनेछ ।
वसन्त पञ्चमी केवल एक साधारण पर्व नभई संस्कृति, चेतना, र आध्यात्मिक जागरणको दिव्य अवसर हो । सम्पूर्ण सृष्टि, समाज, एवं मानव सभ्यतालाई प्रकाश प्रदान गर्ने विद्या, संगीत, शास्त्र, तथा आध्यात्मिक चेतनाको ज्योतिपुञ्ज देवी सरस्वती को कृपाले सम्पूर्ण सृष्टि उज्यालो होस् ।
“या कुन्देन्दुतुषारहारधवला या शुभ्रवस्त्रावृता ।
या वीणावरदण्डमण्डितकरा या श्वेतपद्मासना ।।”
यस स्तोत्रले सरस्वतीको तेज, शुद्धता, र ज्ञानको पवित्र स्वरूपलाई उजागर गर्दछ। वसन्त पञ्चमीको यस पावन अवसरले सम्पूर्ण मानव समाजलाई विद्या, कला, साहित्य, र दर्शनका दिव्य मार्गमा अघि बढ्न प्रेरित गरिरहोस् ।
जय सरस्वती! जय विद्या! जय वसन्त पञ्चमी !
